Sverðkettir (
Smilodon, e. sabertooth cat) eru meðal best
þekktu ísaldardýranna og hafa steingerðar leifar þeirra fundist
bæði í Ameríku og Evrópu. Í La Brea í Los Angeles í Kaliforníufylki
er vel þekktur fundarstaður en þar hafa fundist leifar þúsunda
sverðkatta.
Sverðkettir draga nafn sitt af ógurlegri stærð vígtanna en
rannsóknir hafa leitt í ljós að þær voru allt að 18 cm langar.
Fræðimenn eru nokkuð sammála um að þessar miklu tennur hafi verið
notaðar við veiðar en þá greinir á um hvernig þeim hafi verið
beitt. Sumir steingervingafræðingar eru þeirrar skoðunar að
tennurnar hafi verið notaðar til þess að grípa bráðina og halda
henni fastri en fleiri hallast að því að tennurnar hafi verið
notaðar til þess að skera bráðina á háls eða rista gat á kviðinn.
Sverðkettir voru svipaðir á stærð og ljón en helmingi þyngri. Þeir
höfðu stutta fætur og gátu þess vegna ekki hlaupið hratt eða langt
á eftir bráð sinni. Því er talið líklegt að þeir hafi setið fyrir
bráðinni og ráðist á hana úr launsátri í stað þess að elta hana
uppi.
Ýmislegt bendir til þess að sverðkettir hafi lifað í hópum líkt og
ljón (sjá svar Jóns Más Halldórssonar við spurningunni
Getið þið sagt mér allt um ljón?) en ekki verið
einfarar eins og aðrar tegundir stórra kattardýra. Meðal annars
hafa fundist bein sem bera þess merki að dýr hafi hlotið áverka en
lifað það lengi að beinin náðu að gróa. Það bendir til þess að særð
dýr hafi fengið að éta bráð sem hraust dýr veiddu. Dýr sem veiða
ein síns liðs eiga litla möguleika á að lifa af verði þau fyrir
áverkum sem takmarka veiðigetu þeirra.
Sverðkettir voru komnir fram á sjónarsviðið fyrir um tveimur
milljónum ára en dóu að öllum líkindum út við lok síðustu ísaldar
fyrir um 10-12 þúsund árum síðan eins og svo mörg önnur stór
spendýr. Lesa má meira um ísöld í svari Sigurðar Steinþórssonar við
spurningunni
Hvað
er ísöld og hvenær myndast hún?
Á síðustu ísöld var svokölluð megafána Norður-Ameríku afar blómleg
og hafa steingervingafræðingar greint um 48 tegundir stórra
spendýra sem lifðu á þessu tiltekna svæði á þeim tíma. Auk
sverðkattarins má nefna annan stórvaxinn kött, bjúgköttinn
(
Homotherium serum, e. scimitar cat) sem uppi var á
svipuðum tíma, ógnarúlfinn (
Canis dirus, e. dire wolf) sem
líktist mjög gráúlfinum í útliti en var að jafnaði talsvert stærri
og bjarndýr sem á ensku nefnist short-faced bear (
Arctodus
simus) og var mun stærri en brúnbirnir (skógarbirnir),
núlifandi frændur þess í Norður-Ameríku. Þá má nefna risaletidýr
(
Megatherium americanum),
mammúta (
Mammuthus spp.), mastódona
(
Mammut americanum) og ameríska hellaljónið (
Panthera
leo atrox) sem öll lifðu í Norður-Ameríku á þessum tíma. Nánar
má lesa um nokkur þessara dýra í svari Jóns Más Halldórssonar við
spurningunni
Hvernig var dýralífið á ísöldunum?
Samkvæmt bestu þekkingu innan steingervingafræðinnar hurfu þessi
dýr við lok síðasta jökulskeiðs. Sennilegt er talið að um 75% af
öllum spendýrum í Norður-Ameríku sem vógu yfir 50 kg hafi dáið út á
þessu tímabili. Fræðimenn hafa löngum deilt um það hvað olli hinni
miklu útrýmingaröldu sem reið yfir jörðina við lok ísaldar. Tveimur
kenningum hefur einkum verið haldið á lofti um ástæðuna fyrir því
að ameríska megafánan hvarf af yfirborði jarðar, annars vegar að
veðurfarsbreytingarnar sem urðu á þessu tímabili eigi þar sök að
máli og hins vegar ofveiði hinna nýju landnema álfunnar, það er
manna.
Það er vel þekkt staðreynd að eyðing búsvæða getur stuðlað að
útdauða tiltekinnar tegundar. Fyrir 10-15 þúsund árum hlýnaði
verulega á jörðinni með tilheyrandi breytingum á vistkerfi
meginlandanna. Því fylgdu breytingar á gróðurfari þegar opin svæði
og gresjur viku fyrir þéttum skógum. Stóru grasbítunum tókst ekki
að aðlagast þessum snöggu gróðurfarsbreytingum en það leiddi til
þess að þau dóu út. Þar með var helsta fæða sverðkattanna og
annarra sérhæfðra afræningja horfin og fótunum kippt undar tilveru
þeirra.
Hin kenningin um útdauða tegundanna við lok ísaldar gerir ráð
fyrir að ofveiði manna hafi þar spilað stórt hlutverk. Samkvæmt
fornum mannvistarleifum komu menn yfir landbrúna frá Síberíu til
Ameríku um það leyti sem megafánan leið undir lok. Fræðimenn hafa
bent á að dýr eins og mammútar og mastódonar, sem menn virðast hafa
veitt í miklum mæli, hafi ekki lifað jafndreift um álfuna, heldur á
afmörkuðum svæðum. Vísbendingar eru um að þar hafi menn sest að og
tekið til við að veiða þessi dýr þar til þau dóu út.
Fræðimenn eiga sjálfsagt eftir að deila um það enn um sinn hvort
loftslagsbreytingar, ofveiði manna eða samblanda af hvoru tveggja
hafi valdið aldauða stóru grasbítanna. Staðreyndin er hins vegar sú
að sverðkettir voru afar sérhæfðir afræningjar og ásamt áðurnefndum
bjarndýrum (short-faced bears) eru þeir einu þekktu afræningjar
mastódona og mammúta fyrir utan manninn. Örlög þessara rándýra hafa
því ráðist þegar mammútar og mastódonar hurfu á braut.